Sự hình thành các Bảo tàng ở Hội An

0
357

       Theo ICOM (Hội đồng Bảo tàng Quốc tế thuộc UNESCO), “Bảo tàng là một thiết chế phi vụ lợi, hoạt động lâu dài phục vụ cho xã hội và sự phát triển của xã hội, mở cửa đón công chúng đến xem, có chức năng sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu, tuyên truyền và trưng bày các bằng chứng vật chất về con người và môi trường sống của con người, vì mục đích nghiên cứu, giáo dục và thưởng thức.” Theo Điều 4 Luật sửa đổi, bổ sung của Luật Di sản Văn hóa, “Bảo tàng là thiết chế văn hóa có chức năng sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu di sản văn hóa, bằng chứng vật chất về thiên nhiên, con người và môi trường sống của con người, nhằm phục vụ nhu cầu nghiên cứu, học tập, tham quan và hưởng thụ văn hóa của công chúng.”

      Trong tài liệu về lịch sử văn hóa cổ đại Hy Lạp, từ thế kỷ III TCN ở Alexangdri – một trung tâm văn hóa Ai Cập – Hy Lạp thời bấy giờ đã có một Bảo tàng do vua Ptoleme xây dựng mang tên Alexangdri, ông gọi nó là “museion”. “Bảo tàng” này lưu giữ một số hiện vật, các bản chép tay, các bút tích quý bằng giấy. Tại đây nhiều nhà bác học nổi tiếng như Ơ-cờ-lít (Euclid), Ác-si-mét (Archimnedes) đã làm việc, gặp gỡ và trao đổi khoa học. Từ đây, Bảo tàng trải qua hàng ngàn năm hình thành và phát triển với những đổi thay trên nhiều phương diện từ nơi chỉ dành cho nhà khoa học, tầng lớp trí thức, thượng lưu để cuối cùng là hướng đến công tác phục vụ công chúng như hiện nay.

      Ở Việt Nam, những bảo tàng đầu tiên do người Pháp thành lập vào khoảng đầu thế kỷ 20 có Bảo tàng Hải dương học (Nha Trang, khoảng 1910), Bảo tàng Địa chất (1914, Hà Nội), Bảo tàng Nghệ thuật Điêu khắc Chăm (Bảo tàng Henri Parmentier, 1918, Đà Nẵng), Bảo tàng Blanchard De la Brosse (1929, Sài Gòn), Bảo tàng L. Finot (1932, Hà Nội). Cho đến nay, những bảo tàng này đều tạo được dấu ấn riêng và phát huy rất tốt vai trò của mình.

     Tại Hội An, từ năm 1977, chúng ta đã có Phòng trưng bày đầu tiên. Cho đến nay, trải qua 42 năm xây dựng và phát triển, Hội An đã thành lập cho mình hệ thống Bảo tàng gồm sáu địa điểm trưng bày chuyên đề (bảo tàng). Bảo tàng Hội An đã góp phần tôn vinh, giới thiệu, quảng bá rộng rãi về truyền thống văn hoá địa phương, phục vụ tốt công tác nghiên cứu, giáo dục, tham quan, du lịch lâu dài.

Nhân ngày Quốc tế Bảo tàng (18/5), chúng ta hãy cùng nhìn lại quá trình hình thành và phát triển của hệ thống các bảo tàng tại Hội An qua các năm.

        Từ sau ngày giải phóng năm 1975, Đảng bộ và nhân dân Hội An nhận thức rõ tầm quan trọng của việc gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của cha ông đi trước, đó là tinh thần đấu tranh yêu nước anh dũng đã giúp nhân dân ta giành được thắng lợi cuối cùng. Vì lẽ đó, Phòng Truyền thống Cách mạng được thành lập vào năm 1977, chỉ hai năm sau ngày giải phóng đất nước, với tổng cộng 378 hiện vật giới thiệu về lịch sử đấu tranh anh hùng của quân và dân Hội An từ thời tiền khởi nghĩa đến năm 1975. Thông qua đó, tạo sự kết nối với thế hệ tương lai, đảm bảo rằng truyền thống đấu tranh yêu nước ấy sẽ được lưu giữ và phát huy hơn nữa trong việc xây dựng và phát triển đất nước sau chiến tranh. Ban đầu, Phòng trưng bày được đặt tại số 12 Phan Chu Trinh, sau chuyển đến trưng bày tại Bảo tàng Sa Huỳnh số 149 Trần Phú. Năm 2015, khi Bảo tàng Hội An được thành lập (số 10B Trần Hưng Đạo), phòng Truyền thống cách mạng được đưa về trưng bày tại đây cho đến nay.

          Ngày 19/3/1985, khu phố cổ Hội An được công nhận là Di tích Lịch sử-Văn hóa quốc gia. Từ đây, Hội An chính thức được nhìn nhận là một nơi hội tụ tinh hoa của nhiều giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể. Mặc dù đây là giai đoạn còn rất nhiều khó khăn của địa phương, tuy nhiên chính quyền Hội An cũng nhận thấy tầm quan trọng và cấp thiết của việc tuyên truyền nhằm nâng cao ý thức trân trọng và gìn giữ giá trị di sản mà Hội An đang có cho nhân dân địa phương và công chúng. Do đó, Bảo tàng Lịch sử Văn hoá Hội An ra đời vào ngày 10/11/1989 với 473 hiện vật, tư liệu. Bảo tàng thể hiện lịch sử hình thành và phát triển của Hội An qua ba thời kỳ: Tiền sơ sử ( thế kỷ thứ II trở về trước), Champa (thế kỷ thứ II – thế kỷ XV) và Đại Việt (thế kỷ XV – XIX). Thông qua các hiện vật được tìm thấy ở rất nhiều khu vực tại Hội An, Bảo tàng nêu bật được vai trò của Hội An là một Trung tâm thương cảng mậu dịch quốc tế quan trọng ở Đàng Trong và khu vực Đông Nam Á trước đây. Bảo tàng tọa lạc tại số 13 Nguyễn Huệ, đến tháng 10 năm 2015, tất cả hiện vật được chuyển về Bảo tàng Hội An- 10B Trần Hưng Đạo và trưng bày tại Phòng Lịch sử Văn hóa Hội An.

          Trước năm 1985, chúng ta chỉ biết đến Hội An là một quần thể di tích kiến trúc đặc biệt với nhiều giá trị văn hóa khác nhau. Từ những phát hiện bước đầu về di tích Văn hóa Sa Huỳnh vào tháng 7/1989, chúng ta còn biết đến một Hội An ngầm dưới lòng đất, tiềm ẩn trong mình những di sản văn hóa lâu đời hơn 2000 năm trước. Những cuộc khai quật khảo cổ tại Hội An từ 1989-2001 đã cho chúng ta thấy rõ và đầy đủ hơn về văn hóa thời kì Tiền-Sơ sử của Hội An. Dưới sự tài trợ của TOYOTA FOUNDATION và sự chấp thuận chính quyền địa phương, Bảo tàng Văn hoá Sa Huỳnh ra đời vào ngày 8/6/1994 tại số 149 Trần Phú. Bảo tàng cung cấp bộ sưu tập phong phú và khá đầy đủ lên đến 1134 hiện vật liên quan đến cư dân cổ thuộc hệ văn hoá Sa Huỳnh, từng có quan hệ, giao lưu với cả khu vực Đông Nam Á, Nam Ấn Độ và Trung Hoa. Bảo tàng còn phản ánh quan niệm sống chết, táng tục, nhận thức thẩm mỹ,  mối quan hệ giao lưu… của cư dân Sa Huỳnh trên đất Hội An. Đặc biệt, Bảo tàng này còn trưng bày một số hiện vật minh chứng cho sự tồn tại của cư dân bản địa cách ngày nay khoảng hơn 3000 năm tại di chỉ Bãi Ông – Cù Lao Chàm. Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh góp phần cho việc giới thiệu, tuyên truyền và nghiên cứu của công chúng cũng như các nhà khoa học trong và ngoài nước đến tìm hiểu sâu hơn về Lịch sử văn hóa Đô thị cổ Hội An. Cuối năm 2016, Bảo tàng được nâng cấp hệ thống trưng bày theo xu hướng hiện đại để đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của công chúng trong thời đại mới.        

          Quá trình nghiên cứu Đô thị cổ Hội An nhận được rất nhiều sự giúp đỡ từ những tổ chức quốc tế, chuyên gia, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Nhằm phổ biến, lưu giữ lại quá trình nghiên cứu và thành quả khảo cổ với những phát hiện quan trọng cho công chúng và thế hệ sau này, vào ngày 02/10/1995, với sự giúp đỡ của các chuyên gia Nhật Bản, Bảo tàng chuyên đề Gốm sứ Mậu dịch thành lập. Bảo tàng lưu giữ 530 hiện vật có niên đại từ thế kỷ IX -X đến thế kỷ XIX được tìm thấy ở các điểm khảo cổ tại Hội An phản ánh sinh động con đường giao lưu gốm sứ mậu dịch hàng hải của Hội An khi còn là thương cảng sầm uất vào các thế kỷ trước. Bảo tàng tọa lạc tại số 80 Trần Phú trong một ngôi nhà cổ được xây dựng vào cuối thế kỉ XIX.

        Ngày 4/12/1999, Đô thị cổ Hội An được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Giá trị di sản của Hội An không chỉ đơn thuần là khu phố cổ mà còn là những giá trị di sản phi vật thể của những cư dân địa phương sống bên trong và bên ngoài khu phố cổ. Tất cả tạo nên một Hội An với những nét đặc trưng của một “Bảo tàng sống” mà không di sản nào có được. Tại Hội An, các sinh hoạt văn hoá, các sản phẩm, các công cụ sản xuất, các kỹ thuật chế tác, các khả năng diễn xuất, ứng tác đang được lưu giữ và vận dụng trong nhân dân. Do đó, việc sưu tầm, trưng bày, giới thiệu về chúng là rất cần thiết để tôn vinh giá trị văn hóa phi vật thể của Hội An đến đông đảo mọi người, du khách. Bảo tàng Văn hoá Dân gian mở cửa đón khách từ ngày 24/3/2005 tại 33 Nguyễn Thái Học gồm 834 hiện vật được sưu tầm trong nhân dân Hội An có liên quan đến nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật diễn xướng, ngành nghề truyền thống và sinh hoạt dân gian. Đây cũng là nơi diễn ra các hoạt động trình diễn kéo kén, dệt vải, thêu, làm lồng đèn… Bảo tàng Văn hoá Dân gian đã thể hiện các giá trị văn hoá phi vật thể, giới thiệu bề dày truyền thống văn hoá, sự sáng tạo, những đóng góp của các thế hệ cư dân địa phương trong quá trình xây dựng phát triển vùng đất Hội An.

        Nhân kỷ niệm 80 năm thành lập Đảng, ngày 02/02/2010 Nhà Lưu niệm đồng chí Cao Hồng Lãnh (Người thành lập Hội Việt nam Cách mạng Thanh niên tại Hội An) được khánh thành và đưa vào tuyến tham quan của Hội An. Nhà Lưu niệm này có tổng cộng 416 hiện vật, giới thiệu về quá trình hoạt động của đồng chí Cao Hồng Lãnh từ năm 1923 đến năm 1977. Ngoài ra, đây còn là ngôi nhà cổ với hiệu buôn thuốc bắc Đức An vào đầu thế kỷ XX và là hiệu bán sách báo sau này.

         Nhằm giúp du khách có cái nhìn tổng quan về lịch sử văn hóa Hội An khi đến du lịch tại thành phố này, ngày 9/7/2015, UBND thành phố Hội An ra quyết định thành lập Bảo tàng Hội An, đặt tại số 10B Trần Hưng Đạo. Bảo tàng hiện đang trưng bày 880 tư liệu, hiện vật gồm các phòng: Lịch sử – Văn hóa, Truyền thống Cách mạng, Hội An từ gian khó đi lên và Tranh về Hội An.

        Sau một thời gian dài chuẩn bị và sưu tầm hiện vật, ngày 15/3/2019, Bảo tàng Nghề Y truyền thống Hội An được thành lập tại 46 Nguyễn Thái Học. Cùng với những nghành nghề truyền thống khác, nghề y cổ truyền ở Hội An liên tục phát triển  qua các thời kỳ lịch sử gắn với quá trình giao lưu thương mại tại thương cảng Hội An. Đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX do nhiều nguyên nhân, trong đó có sự phát triển mạnh mẽ của Tây y, nên nghề thuốc đông y tại các vùng miền nói chung và ở Hội An nói riêng cũng bắt đầu suy giảm. Sự hình thành của Bảo tàng Nghề y truyền thống Hội An góp phần tái hiện lại một không gian cửa hiệu thuốc Đông Y với đầy đủ các hoạt động bắt mạch, bốc thuốc, bào chế nguyên liệu…, ngoài ra cũng tạo thêm một điểm tham quan mới thu hút khách du lịch khi đến với Hội An.

        Để thành lập và quản lý được hệ thống bảo tàng nói trên, những người làm công tác bảo tàng ở Hội An đã trải qua rất nhiều khó khăn, tính chất công việc yêu cầu chuyên môn và sự tập trung cao, khả năng tổ chức, quản lý vững vàng. Và trên hết là lòng yêu nghề, lòng đam mê với những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể. Nhân Ngày Quốc tế bảo tàng, chúng ta dành một chút sự quan tâm cho những người làm công tác bảo tàng nói chung, đó như là một sự khích lệ, một sự cổ vũ để họ có thể cống hiến nhiều hơn nữa, đam mê hơn nữa cho một sự nghiệp bảo tàng bền vững.

L.T

0 BÌNH LUẬN

BÌNH LUẬN