CÔNG TÁC BẢO QUẢN HIỆN VẬT TRƯNG BÀY TẠI BẢO TÀNG

0
533

Trong bảo tàng học, bảo quản hiện vật là sự gìn giữ hiện vật nguyên vẹn, giữ được toàn bộ đặc điểm và tính chất của hiện vật. Nhiệm vụ của người làm công tác bảo quản là đề xuất ra những phương pháp, điều kiện để loại trừ nguyên nhân gây ra mất mát và hư hại hiện vật, hoặc ít ra cũng ngăn chặn được sự mở rộng diện hư hại và chậm lại quá trình hư hỏng tự nhiên của hiện vật. Nếu không thực hiện tốt công tác này thì toàn bộ các hoạt động khác trở nên vô ích và bảo tàng sẽ không hoàn thành được chức năng của mình. Kiến thức về bảo quản hiện vật nói chung, hiện vật trưng bày nói riêng là những kiến thức hàng đầu cần thiết cho một cán bộ bảo tàng để thực hiện quy trình bảo quản, nếu thiếu khoa học và không dựa trên cơ sở khoa học thì vô hình chung chúng ta cũng góp phần làm hư hại hiện vật.

Qua tìm hiểu và nghiên cứu một số tài liệu về công tác bảo quản, tôi xin được trao đổi một số nội dung trong công tác bảo quản hiện vật trưng bày tại bảo tàng.

Trước hết là một số yếu tố ảnh hưởng đến hiện vật trưng bày bảo tàng như:

  1. Thiết bị trưng bày

Thiết bị trưng bày đó là khung ảnh, tủ, bục, kệ,…. Mục đích sử dụng thiết bị trưng bày là tạo ra một không gian thẩm mỹ cho hiện vật và đồng thời cũng bảo vệ chúng khỏi sự phá hoại, trộm cắp, mối mọt, nấm mốc và môi trường gây hại. Như vậy, thiết bị trưng bày cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc bảo quản hiện vật, do đó khi thiết kế một thiết bị trưng bày chúng ta phải cân nhắc sao cho phù hợp không gian và môi trường trưng bày. Nếu bảo tàng được trang bị đầy đủ điều hòa tiêu chuẩn quốc tế, luôn duy trì được nhiệt độ ở mức 20oC (± 2oC), và độ ẩm tương đối là 50% (±3%), thì những yêu cầu về các thiết bị trưng bày không ngặt nghèo lắm như ở những bảo tàng không có điều hòa.

Việc chọn vật liệu sử dụng để đóng các thiết bị trưng bày nên hạn chế tối đa sử dụng loại gỗ ván ép, vì nó nhả ra khí độc formadehyde gây ô nhiễm không khí và rất dễ bị ẩm mốc. Các tủ trưng bày nên khoét một lỗ nhỏ có đường kính 5cm (có lưới chắn) để có thể thông gió và không khí có thể di chuyển dễ dàng. Các loại vải dùng để bọc bục trưng bày không nên chọn vải có thuốc nhuộm nhiều nên chọn các loại vải bố, dạ, sợi,… Điều quan trọng ở đây là chúng ta cần phải kiểm tra, chọn lựa kỹ các vật liệu khi đóng các thiết bị trưng bày để hạn chế những yếu tố gây hại cho hiện vật.

  1. Nhiệt độ và độ ẩm:

Nhiệt độ thích hợp và độ ẩm tương đối để bảo vệ  hiện vật là 20oC (± 2oC) và 50% (±3%). Độ ẩm tương đối nếu giảm xuống 45%  thì sẽ làm khô hiện vật, còn nếu tăng lên quá 65% thì đó là điều kiện lý tưởng để nấm mốc phát triển. Vì vậy, kiểm soát được nhiệt độ tại bảo tàng cũng thật khó khăn nếu không có phương tiện điều hòa. Thế nhưng, chúng ta cũng có thể kiểm soát được độ ẩm tương đối bằng các vật liệu hút ẩm để làm thiết bị trưng bày như gỗ không đánh veni, vải bao bố, vải dạ,.. Khi độ ẩm tương đối tăng lên những vật liệu này sẽ hút ẩm và khi ngược lại khi độ ẩm tương đối giảm xuống thì chúng lại nhả hơi nước ra. Bằng cách này sẽ làm giảm đi mức dao động của độ ẩm tương đối.

Ngoài ra, còn có một chất có thể làm thay các vật liệu hút ẩm đó là sillcagel. Đây là chất rắn có lỗ xốp nhỏ, dạng cục hoặc viên hình cầu, có loại trong suốt như thủy tinh, có loại đục. Nó là một chất hút ẩm rất có hiệu quả, vì vậy trong các tủ trưng bày chúng ta cần đặt những túi hút ẩm bằng chất liệu này để nó hút, nhả hơi nước theo sự thay đổi của độ ẩm tương đối.

  1. Chiếu sáng

Theo nguyên tắc bảo tàng học thì tiêu chuẩn chiếu sáng cho hiện vật trưng bày đã được xác định một cách rõ ràng, đó là với những hiện vật có chất liệu nhạy cảm với ánh sáng như giấy, vải thì độ sáng không vượt quá 50lumen và độ tỏa tia cực tím là 30wat/lumen, các hiện vật còn lại thì tiêu chuẩn đó là 150lumen và  80wat/lumen (sử dụng máy đo ánh sáng và máy đo bức xạ tia cực tím).

Trong đó, tia cực tím là một thành phần của ánh sáng mặt trời và là loại nguy hại nhất. Vì vậy, không bao giờ được đặt hiện vật trực tiếp dưới ánh nắng mặt trời.  Ngoài ra còn có một số biện pháp khác để loại bỏ tia cực tím như sau:

– Ở các cửa sổ sử dụng tấm màng polyme hấp thụ UV.

– Sử dụng tấm kính perspex hấp thụ tia cực tím.

– Các tủ trưng bày thường được chiếu sáng bằng đèn huỳnh quang hoặc đèn nóng sáng (đèn Led). Dù có dùng loại nào đi chăng nữa thì tốt hơn cả là đèn nên đặt bên ngoài tủ trưng bày mặc dù điều này có thể gây ra những vấn đề về phản chiếu ánh sáng. Còn nếu có nằm trong tủ trưng bày, dù ở bên cạnh, phía trên hay phía dưới tủ thì tủ trưng bày phải được thông gió tốt để nhiệt độ của đèn tỏa ra có thể thoát ra ngoài để không ảnh hưởng đến hiện vật.

Nếu dùng đèn huỳnh quang thì chúng ta nên dùng những bóng đèn của Philips có độ phát tỏa tia cực tím thấp. Còn dùng đèn Led thì lượng phát tỏa tia cực tím cũng thấp có thể chấp nhận được nhưng chúng lại phát một lượng nhiệt lớn cần phải được giải tỏa và tuổi thọ của nó cũng ngắn.

– Ngoài ra, chúng ta có giảm lượng tia cực tím bằng cách thiết kế hệ thống chiếu sáng sao cho ánh sáng đến hiện vật chỉ là ánh sáng phản chiếu mà thôi. Có thể phản chiếu từ một bức tường hay một tấm bảng có quét loại sơn titan dioxit trắng thì lượng tia cực tím phản hồi chỉ từ 10 – 20% số tia tới tường mà thôi.

Sau khi kiểm soát được tia cực tím của ánh sáng, tiếp theo kiểm soát được độ chiếu sáng, bằng các biện pháp như:

– Không dùng ánh sáng tự nhiên trực tiếp, nên dùng ánh sáng nhân tạo để kiểm soát được độ khuyếch tán và phản chiếu của ánh sáng.

– Điều chỉnh thời gian bật đèn hoặc sử dụng rèm để có thể làm giảm thời gian nguy cơ gây hại đối với những hiện vật nhạy cảm với ánh sáng xuống mức thấp nhất.

– Thường xuyên luân chuyển hiện vật trưng bày và hiện vật đang lưu kho cũng làm giảm thời gian nguy cơ gây hại đối với hiện vật.

Nói chung, ánh sáng là một yếu tố rất quan trọng trong bảo tàng, cần phải thiết kế hệ thống chiếu sáng sao cho vừa đảm bảo việc tham quan vừa không gây tác hại cho hiện vật.

  1. Côn trùng

Cần giữ không cho côn trùng xâm nhập vào các tủ trưng bày hiện vật vì chúng có thể gây ra rất nhiều hư hại nhất là những hiện vật hữu cơ như giấy, vải,… Phương pháp tốt nhất để kiểm soát là bảo quản phòng ngừa, tiến hành kiểm tra định kỳ các nội dung trưng bày kết hợp với việc xử lý đều đặn bằng thuốc diệt côn trùng. Hiện nay chưa có một loại thuốc diệt côn trùng nào thật sự an toàn và có tác dụng trên 3 tháng. Có một vài cách sử dụng thuốc diệt côn trùng nhưng trong bất cứ trường hợp nào cũng không được phun, rắc thuốc trực tiếp vào hiện vật đang trưng bày. Cách thực hiện tốt nhất là thiết lập hệ thống cách ly, đó là dùng thuốc diệt côn trùng thích hợp phun, rắc xung quanh các đáy bục, dưới chân tủ trưng bày để ngăn chặn những côn trùng bò leo vào tủ. Một loại thuốc diệt côn trùng thích hợp dùng trong bảo tàng đó là loại có chứa chất cabamit như Permethrin 50EC.

  1. Nấm mốc

Nếu như độ ẩm tương đối của không gian trưng bày được giữ dưới 65% thì sẽ chẳng có vấn đề gì về sự phát triển của nấm mốc, vì các bào tử của nấm mốc cần một độ ẩm tương đối cao hơn như vậy mới phát triển được. Đây lại là một lý do nữa để chúng ta phải cố gắng hết mức kiểm soát độ ẩm tương đối trong không gian trưng bày hiện vật.

Tóm lại, với sự quan tâm vào công tác bảo quản phòng ngừa, chúng ta có thể thiết kế được những phương tiện trưng bày đảm bảo cho sự an toàn của hiện vật trưng bày. Phải chú ý đến môi trường trong không gian trưng bày hiện vật như nhiệt độ, độ ẩm tương đối cũng như kiểm soát được mức độ chiếu sáng, côn trùng và sự phát triển của nấm mốc thì chúng ta sẽ hạn chế được mức thấp nhất những tác hại đối với hiện vật trưng bày.

Hệ thống các bảo tàng chuyên đề ở Hội An đều được thiết lập trong không gian của một ngôi nhà cổ (bằng gỗ), không được trang bị hệ thống điều hòa, thiếu các thiết bị kỹ thuật cần thiết như máy đo ánh sáng, máy đo bức xạ tia cực tím, ẩm kế,… hiện vật trưng bày bên ngoài nhiều. Mặt khác hầu hết các bảo tàng chuyên đề lại nằm vị trí thấp lụt, đồng thời phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc trong xây dựng. Vì vậy, công tác bảo quản hiện vật trưng bày tại các bảo tàng ở Hội An thật sự khó khăn và là một thách thức đối với những cán bộ nghiệp vụ bảo tàng. Nhưng không phải vì thế mà lơ là, thiếu quan tâm đối với công tác này. Trong điều kiện thực tế, xin đề xuất một số biện pháp để góp phần bảo quản tốt hiện vật trưng bày là:

– Tăng cường công tác kiểm tra, vệ sinh hiện vật và thiết bị trưng bày.

– Trang bị máy đo ánh sáng, máy đo bức xạ tia cực tím, ẩm kế… để theo dõi các điều kiện của môi trường mà có biện pháp bảo quản tốt hơn.

– Bổ sung hạt hút ẩm sillcagel cho các tủ trưng bày hiện vật ở các bảo tàng.

– Điều chỉnh hệ thống chiếu sáng tại các bảo tàng (nên mời có chuyên gia có kinh nghiệm để xây dựng phương án nâng cấp hệ thống chiếu sáng).

– Sử dụng những chất liệu mới nhưng phù hợp trong công tác bảo quản như tấm alu chống ẩm, tấm form chống ẩm,.. để thiết kế các thiết bị trưng bày.

Việc bảo quản hiện vật luôn là một vấn đề rất được quan tâm trong 6 khâu công tác bảo tàng. Trong những năm qua, mặc dù có nhiều khó khăn nhưng công tác bảo quản hiện vật trưng bày tại các bảo tàng chuyên đề ở Hội An luôn được quan tâm. Hy vọng, trong tương lai sẽ có những trang thiết bị mới được đầu tư để các hiện vật trưng bày được bảo quản tốt hơn♣

0 BÌNH LUẬN

BÌNH LUẬN